Сув танқислиги олдида: Орол бўйи минтақасини қутқариш режаси иш берадими?

Орол денгизи ХХ асрнинг иккинчи ярмидан буён қуриб бормоқда. Бир пайтлар дунёдаги тўртинчи йирик кўл бўлган сув ҳавзаси бугунги кунда ўз ҳажмининг атиги ўндан бирини сақлаб қолган. Унинг ўрнида минглаб квадрат километр шўр чўл — Оролқум пайдо бўлди. Энди ҳукумат минтақани қутқариш учун янги, кенг кўламли ирригация ва сув бошқаруви дастурини эълон қилди.

Лойиҳа доирасида сув иситиш каналлари қайта қурилади, томчилатиб суғориш тизимлари жорий этилади ва Амударёнинг қуйи оқимида сув йўқотишлари камайтирилади деб ваъда берилмоқда. Аммо мутахассислар асосий савол ҳамон жавобсиз қолаётганини таъкидлайди: сув ресурсларини тақсимлаш тизими ўзгармас экан, янги иншоотлар муаммони туб негизидан ҳал қила оладими?

Муаммонинг ҳақиқий кўлами

Орол фожиаси фақат денгизнинг қуриши эмас. Бу — бутун бир минтақанинг иқтисодий, экологик ва ижтимоий таназзули. Қорақалпоғистон ва Хоразмда ер ости сувлари шўрланган, ҳосилдорлик пасайган, аҳолининг сурункали касалликларга чалиниши ошган.

Экспертларнинг таъкидлашича, минтақадаги сув йўқотишларининг асосий сабаблари қуйидагилар:

• Каналларнинг тупроқли ва изоляциясиз бўлиши — сувнинг 40 фоизга яқини етиб бормай йўқолади;
• Пахта ва шоли каби сувталаб экинларга устуворлик берилиши;
• Суғоришда ҳисоблагич ва ҳисобот тизимининг деярли йўқлиги;
• Сувдан фойдаланиш учун реал нархнинг шаклланмагани.

Янги ирригация лойиҳаси нимани ваъда қилмоқда

Расмий маълумотларга кўра, дастур уч босқичда амалга оширилади. Биринчи босқичда энг кўп сув йўқотадиган магистрал каналлар бетонлаштирилади ва қайта изоляцияланади. Иккинчи босқичда фермер хўжаликларида томчилатиб ва ёмғирлатиб суғориш технологиялари субсидия асосида жорий этилади.

Учинчи босқич эса энг муҳими — сув ҳисоби ва рақамли мониторинг тизимини яратишни кўзда тутади. Ҳар бир туман бўйича сарфланган сув реал вақт режимида қайд этилиб, очиқ маълумотлар платформасида эълон қилиниши керак.

«Биз каналларни бетонлаштириб, муаммони ҳал қилдик деб ўйлаймиз. Аммо агар сувга реал нарх белгиланмаса ва ҳисоб юритилмаса, янги каналлар ҳам эски одатларни сақлаб қолади».

Нодира Юсупова — гидрология бўйича мустақил эксперт

Лойиҳанинг умумий қиймати — бир неча миллиард доллар. Маблағнинг катта қисми халқаро молия институтлари ва давлат бюджети ҳисобидан қопланади. Шу боис унинг самарадорлиги жамоатчилик назоратида бўлиши кутилмоқда.

Хавф-хатарлар ва экспертлар танқиди

Барча умидларга қарамай, мутахассислар бир қатор жиддий хатарларни санаб ўтади. Уларнинг фикрича, инфратузилмага сармоя киритиш зарур, лекин у етарли эмас.

1. Институционал ислоҳот етишмаслиги. Сув идоралари ўртасида ваколатлар тарқоқ, маъсулият аниқ эмас.
2. Нарх сиёсати. Сув деярли бепул бўлгани сабабли уни тежашга рағбат йўқ.
3. Иқлим омили. Минтақада ҳарорат ошиб бормоқда, бу буғланишни кучайтиради.
4. Трансчегаравий келишувлар. Амударё сувининг тақсимоти қўшни давлатларга ҳам боғлиқ.

Маҳаллий аҳоли овози

Мўйноқ ва Нукус аҳолиси учун бу масала шунчаки статистика эмас — кундалик ҳаёт. Кўпчилик каналлар таъмирланишини олқишлайди, лекин ваъдаларнинг амалга ошишига шубҳа билан қарайди.

Аҳоли орасида ёшларнинг катта қисми ишсизлик туфайли бошқа ҳудудларга кўчиб кетмоқда. Шу боис сув муаммосини ҳал қилиш — бу айни пайтда минтақадаги демографик оқимни ҳам тўхтатиш демакдир.

Хулоса: режа иш берадими?

Янги ирригация лойиҳаси — тўғри йўналишда қўйилган муҳим қадам. Каналларни таъмирлаш ва замонавий суғориш технологиялари сув йўқотишларини сезиларли камайтириши мумкин. Аммо техник ечимлар ўз-ўзидан етарли эмас.

Агар лойиҳа сув ҳисоби, шаффоф нарх сиёсати ва институционал ислоҳот билан мустаҳкамланса, у ҳақиқатан ҳам минтақа учун бурилиш нуқтаси бўлиши мумкин. Акс ҳолда, миллиардлаб маблағ эски тизимни вақтинча ёшартиришдан нарига ўтмайди. Жавоб — навбатдаги уч йил ичида аён бўлади.